• Over professionaliteit gesproken

Over professionaliteit gesproken

Cruciaal voor de professionalisering van de sociale sector is de voorwaarde dat de uitvoerend professional voldoende vertrouwen en verantwoordelijkheid – i.c. professionele autonomie - krijgt èn neemt in het werk. Jeugdzorgwerkers, maatschappelijk werkers en andere sociaalagogen die aan deze voorwaarde voldoen zullen zich - samen met hun collega’s en leiding - verder professionaliseren. Dat doen zij op basis van ‘professionele logica’: de optelsom van kennis, moreel bewustzijn, ervaring, intuïtie en het vermogen om casussen en ervaringen te delen, toetsbaar te maken en daarvan te leren. Professionals die zich daarnaast bewust zijn van hun beroepshouding op basis van hun Beroepscode, staan vol kracht en beroepstrots in hun werk. Cliënten zullen er de vruchten van plukken.

Gevangen professional moet zichzelf bevrijden!

Ria, 40 jaar, een depressieve cliënte, is al twee keer niet op de afgesproken tijd komen opdagen. Anita, de maatschappelijk werker, overlegt met haar manager. Deze wijst op een beleidsmaatregel dat vanwege de hoge werkdruk hulpverleners de hulp moeten afsluiten als cliënten afspraken niet nakomen. Moet Anita deze maatregel volgen of moet zij zich een zelfstandig professioneel oordeel vormen over het al dan niet afsluiten van de hulp aan Ria?

Met een verwijzing naar oorzaken als schaalvergroting of bureaucratie wijzen deskundigen al jaren op het feit dat kennis en ervaring van professionals, die het 'echte werk' doen, onvoldoende wordt gewaardeerd en benut (zie o.a. www.beroepseer.nl). Daarom is een herstel van de ‘professionele logica’ en het teruggeven van vertrouwen en verantwoordelijkheid aan de professional nodig. Achterliggend idee is dat professionals met hun ervaring en opgebouwde vakbekwaamheid zelfstandig – dus met professionele autonomie - moeten kunnen beoordelen wat het beste is voor hun klanten
Maar het brede pleidooi voor het ‘teruggeven van hun werk aan professionals’ krijgt ook tegengas. Waarom professionals meer ruimte geven als blijkt dat veel klachten duiden op een slechte bejegening van klanten? Veel burgers voelen zich niet serieus genomen door professionals. De gemiddelde professionele mentaliteit zou niet deugen. Daarom moet de ruimte van de professional juist worden ingeperkt met concrete (gedrags)regels die verplichten tot het juiste gedrag. Veel managers wijzen er daarnaast op dat professionals te weinig zelfkritiek hebben om zich als professional te gedragen: ‘Ze willen wel meer professionele ruimte, maar zich verantwoordelijk voelen voor hun vak en daarover verantwoording afleggen; ho maar!’

Is het om de professionalisering te verbeteren nu wijs om de handelingsvrijheid van de professional te vergroten of juist met concrete regels in te perken?

Anita, de maatschappelijk werker van Ria, vindt dat ze de beleidsmaatregel van de instelling niet kan accepteren. Haar beroep op professionele ruimte om een eigen beslissing te nemen doet ze op basis van haar beroepswaarden. Die wijzen op de noodzaak van een zelfstandig professioneel oordeel om de cliënt uiteindelijk zo goed mogelijk tot zijn/haar recht te laten komen. Anita negeert gemotiveerd de beleidsmaatregel en ontdekt dat Ria weg bleef vanwege mishandeling door haar man.   

Als adviseur op het gebied van professionaliteit was ik recent nauw betrokken bij het realiseren van nieuwe beroepscodes voor de maatschappelijk werker en de jeugdzorgwerker. Een beroepscode geeft de beroepswaarden van professionals aan: ethisch kwalitatieve richtlijnen voor het omgaan met de cliënt (respect, vertrouwelijkheid), deskundigheid (bijhouden vak) of de verhouding met de werkgever. Tijdens de vele gesprekken die ik met managers en professionals voerde kreeg ik de bevestiging dat veel maatschappelijk werkers zich in hun professionele bewegingsvrijheid belemmerd voelen; ik noem ze ‘gevangen professionals’. Overdreven? Ik signaleer in ieder geval dat veel professionals zich terugtrekken in ‘werknemergedrag’; het uitvoeren van hun werk zoals de werkgever dit van hen verlangt. Met steeds minder motivatie, handelingsruimte, beroepstrots en vooral kwaliteit als gevolg.

Anita, die mij voornoemd voorbeeld gaf (namen veranderd) doorbrak die cirkel. Zij en haar collega sociaal werkers verenigd in de Beroepsvereniging Professionals in Sociaal  Werk (BPSW, voorheen NVMW) besloten terecht om in hun nieuwe beroepscode te formuleren dat zij professionele autonomie nodig hebben. Autonomie als voorwaarde voor zorgvuldige hulp- en dienstverlening. Gekoppeld aan de beroepswaarden betekent dat de maatschappelijk werker zijn werk methodisch en ethisch toetst bij collega’s en verantwoording aflegt aan de werkgever. Professionele ruimte of autonomie is dus noodzakelijk, maar allesbehalve een vrijbrief om naar eigen believen te handelen, zo als dat ook staat in die Beroepscode voor de maatschappelijk werker (BPSW, 2010).  

De gevangen professional moet vooral zich zelf bevrijden. Door zich bewust(er) te worden van beroepsidealen en beroepswaarden. En daarover in gesprek te gaan met collega’s en werkgever. Dan ontstaan organisaties die werken volgens professionele logica. Met verantwoordelijke professionals, die pro actief aan professionalisering doen, kennis delen, moreel beraad houden en zich bij hun beroepsvereniging aansluiten. Opleidingen en werkgevers moeten eveneens investeren in meer bewustzijn van beroep en beroepswaarden. Dat levert uiteindelijk meer efficiency en kwaliteit op, maar vooral mondige professionals met beroepstrots.
De cliënt en zijn omgeving winnen er alleen maar bij en daardoor uiteindelijk ook de hele samenleving. Want het is ook vanuit moreel (en financieel!) perspectief voor de samenleving een must dat escalatie van problemen, zoals huiselijk geweld, wordt voorkomen.
Meer aandacht voor professionalisering vanuit bovengenoemde optiek is daarom een must.

'Over professionaliteit gesproken' is de slogan van Jaap Buitink

Adres Buitink Beleidsadvies:

Beatrixplantsoen 30
2104 ST Heemstede
Tel. 023 5472955
Mobiel 06 22529630
E-mail jbuitink@xs4all.nl
Internet www.buitinkbeleidsadvies.nl
Kamer van Koophandel nr.: 34138997

© Buitink Beleidsadvies 2017